
Í Kjalnesingasögu er sagt frá írskri ekkju sem hét
Esja. Hún var vellauðug og bjó að Esjubergi eftir lát Örlygs gamla sem þar byggði fyrstur bú. Kunnugir draga þessa söguskýringu í efa eins og raunar fleira í þessari annars ágætu lygasögu. Tilurð nafnsins er því enn á huldu.
Esja er í raun fjallabálkur og svo mikil um sig að hver hlið hennar hefur sín sérstöku einkenni. Esja er ekki eldfjall í þeim skilningi að hún hafi orðið til í einu gosi, heldur hlóðst hún upp á löngum tíma þar sem skiptust á hlý- og kuldaskeið ísaldar. Á kuldaskeiðum þegar jökull lá yfir öllu mynduðust móbergslögin en hraunlögin á hlýskeiðum. Eftir að eldvirkni í Esju lauk hafa roföflin séð um að gefa fjallinu þá ásýnd sem við þekkjum í dag.
Esja er bæjarfjall Reykvíkinga. Áhugi fólks til útivistar í Esjuhlíðum hefur aukist mikið, enda eru möguleikar til útivistar óendanlegir á og í kringum fjallið.
Vel markaður stígur liggur upp á svonefnt Þverfellshorn og tekur ganga þangað 1-3 klst.
(Heimild: Ferðafélag Íslands 1985. Ingvar Birgir Friðleifsson - Jarðsaga Esju og nágrennis bls. 141. - E.J. Stardal - Esja og nágrenni. Bls 83).